İnsanlık tarihi, bir bakıma özgürlük arayışının tarihidir. İnsanlar yüzyıllar boyunca düşüncelerini açıklamak, kendi yaşamlarına yön vermek ve yönetime katılmak için mücadele etmişlerdir. Ancak özgürlük kadar önemli bir başka kavram daha vardır: Sorumluluk. Çünkü sorumluluk bilincinden uzak bir özgürlük anlayışı, başkalarının haklarını ve toplumsal barışı tehlikeye atabilir.
Siyaset bilimi ve toplumsal yaşam araştırmaları, demokratik toplumların yalnız bireysel haklarla değil, karşılıklı güven, hukukun üstünlüğü ve ortak sorumluluk anlayışıyla güçlendiğini göstermektedir. Özgürlük, insanın istediği her davranışı sınırsızca gerçekleştirmesi değildir. Başkalarının eşit haklarını gözeterek kendi yaşamını belirleyebilmesidir.
Günümüzde önemli sorunlardan biri, insanların kendi haklarını savunurken başkalarının haklarını aynı duyarlılıkla koruyamamasıdır. Kendi düşüncesine özgürlük isteyen, farklı düşünenin susturulmasını isteyebilmektedir. Oysa demokrasi, yalnız çoğunluğun istediğini yapması değildir. Azınlıkta kalanların da haklarının güvence altında bulunmasıdır.
Burada vicdanın önemi ortaya çıkar. Hukuk, insanların haklarını yasalarla korurken vicdan, bireyin davranışlarını ahlaki yönden değerlendirmesini sağlar. Ancak vicdan hukukun yerine geçemez. Çünkü herkesin vicdan anlayışı aynı olmayabilir. Bu nedenle özgürlüklerin korunması, kişilerin iyi niyetine değil, adil yasalara ve bağımsız kurumlara dayanmalıdır.
Özgürlüğün bir başka boyutu da ekonomik ve toplumsal koşullardır. Açlıkla mücadele eden, eğitimden yoksun bırakılan veya ayrımcılığa uğrayan bir insanın yasal haklarını kullanabilmesi her zaman kolay değildir. Bu nedenle eğitim, sağlık, çalışma ve insanca yaşama olanakları, özgürlüğün gerçek yaşamda kullanılabilmesi açısından büyük önem taşır.
Vicdan temelli toplum anlayışında birey yalnız kendi çıkarlarını düşünmez. Yaşadığı mahallenin, kentin, ülkenin ve doğanın geleceğinden de sorumluluk duyar. Ortak yaşam alanlarını korur, kamu kaynaklarının savurganca kullanılmasına karşı çıkar, haksızlık karşısında susmaz. Kendi özgürlüğünü savunduğu kadar başkalarının özgürlüğünü de korur.
Bu anlayışın temelleri ailede atılmalı, okulda geliştirilmeli ve toplumsal yaşamda uygulanmalıdır. Çocuklara yalnız kurallara uymak değil, kuralların neden gerekli olduğunu sorgulamak da öğretilmelidir. Çünkü özgür düşünebilen, eleştirebilen ve sorumluluk üstlenebilen bireyler yetiştirmeden güçlü bir demokrasi kurulamaz.
Sonuç olarak vicdan temelli toplum, herkesin aynı düşündüğü bir toplum değildir. Farklı düşüncelerin özgürce yaşadığı, hakların eşit korunduğu ve insanların birbirlerine karşı sorumluluk duyduğu bir toplumdur.
Unutmayalım: Gerçek özgürlük, yalnız kendi hakkımızı savunmak değil, başkalarının hakkını da kendi hakkımız kadar değerli görebilmektir.
